Երևանի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ Մայր եկեղեցի

quick menu home contact us
ՕՐԱՑՈւՅՑ

Տոներ

ՆՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ


Ինտելեկտուլ Խաղեր Դպրոցներում


Խաղեր և Խաչբառեր


Գյուտ Նշխարաց Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի


ԳԼԵՄ Մանկական Երգչախումբ


ԼՈՒՍԱՎՈՐՉԻ ՈՐԴԻՆԵՐԻ ԵՎ ԹՈՌՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

Ս. Արիստակես


Ս. Գրիգոր Լուսավորչին հաջորդեց նրա կրտսեր որդին` Արիստակեսը: Մինչ Ս. Գրիգորն ու իր կինը՝ Մարիամը, դեռ կրոնավորական կյանք չէին ունեցել, Կեսարիայում ունեցան 2 զավակներ` Վրթանես և Արիստակես: Երբ Գրիգորը և Մարիամը բաժանվեցին, Արիստակեսը դեռ փոքր երեխա էր և մայրական խնամքի կարիք ուներ: Ուստի Մարիամը նրան իր հետ տարավ այն մենաստանը, որտեղ նա էր ապրում: Խորապես տպավորվելով մենաստանում ստացած իր դաստիարակությամբ՝ Արիստակեսը փոքր տարիքից անցավ Աստծուն ծառայության՝ դառնալով լեռնաբնակ ճգնավոր: Նա հայտնի դարձավ իր խիստ վարքով և իր շուրջ հավաքեց երիտասարդ աշակերտներ, որոնց համար գրավիչ էին նրա բարեպաշտական ուսուցումները: Արիստակեսը, մասնավորապես, քաջահմուտ էր հունական փիլիսոփայության և գրականության մեջ: Հայրապետական աթոռը կառավարեց համանման իր հորը` իմաստությամբ և սրբությամբ։ Սա նա էր, ում, Տրդատ թագավորի խնդրանքով, ձեռնադրեցին հայոց հայրապետ և Լուսավորչի փոխարեն ուղարկեցին Բութանիայի Նիկիա քաղաքը, որտեղ կայանալու էր առաջին տիեզերական ժողովը: Սակայն, մինչ ճանապարհին էին, հայրապետին ընդառաջ եկան արիոսական աղանդի հետևորդներ և կամեցան ծաղրել հայրապետին իր նիհար տեսքի համար։
- Եկե´ք, տեսե՛ք  հայոց առաջնորդին, որ արժանի է մաճկալ մշակ կոչվելու։
Սրանով ուզում էին ասել, թե ինչպես է առաջնորդելու ժողովրդին այդ նիհար մարմնով. եթե մշակ է` թող վար անի։
Սուրբը պատասխանեց.
- Այո´, իրավացի եք, արժանի մշակ եմ, բայց Ամենակալ Աստծո համար` նրա խոսքը տարածելու և նրա պատվիրանները պահելու։
Սուրբը մոտեցավ ծովեզրին վար անող եզներին, կապեց մաճն մաճկալին և սկսեց վար անել ծովի վրա։ Մի արտաչափ հեռու կանգնեց ափից՝ ջրի վրա, ապա ձայն տվեց.
- Ո՛վ արիոսականներ, ես վարեցի և հարթեցրի, եթե սերմ ունեք, բերեք, ցանեք։
Երբ սա տեսան, բոլորը ահից գետնին ընկան՝ ասելով.
- Սա նահատակ խոստովանողի որդին է։
Ս. Արիստակեսն ունեցավ մարտիրոսական վախճան: Իր սպանության հետ կապված պատճառները հստակ չեն: Միայն գիտենք, որ նա նահատակվեց 4-րդ Հայքի Ծոփաց գավառի իշխան Արքեղայոսից, ում հորդորում-կշտամբում էր հեթանոսական վարքերից հրաժարվել։ Երբ եպիսկոպոսապետը հովվական այցելությամբ գտնվում էր Հայաստանի արևմտյան գավառներում, ճանապարհին Արքեղայոսը, հանդիպելով նրան, խողխողեց նրան: Եվ որպեսզի խուսափեր ձերբակալումից և կամ հետապնդումներից, Արքեղայոսը փախավ Կիլիկիայի Տավրոս լեռները: Իսկ Ս. Արիստակեսի աշակերտները մարտիրոսի մարմինը տարան Եկեղյաց գավառի Թիլ ավան և այնտեղ թաղեցին: Ավանը Տրդատ թագավորը նվիրել էր Ս. Լուսավորչին։ Հաջորդեց նրան ավագ եղբայրը՝ Ս. Վրթանեսը, նմանատիպ իր եղբորը երկնային իմաստությամբ և լի Սուրբ Հոգով։

 
Ս. Վրթանես


Ս. Գրիգոր Լուսավորչի ավագ որդին նախընտրել էր վարել աշխարհիկ կյանք և Կեսարիայում եղած ժամանակ ամուսնացել էր: Հետագայում նա քահանայական ձեռնադրություն էր ստացել կամ Կեսարիայում և կամ էլ Հայաստանում: Իր և կնոջ զավակ ունենալու բաղձանքը և այդ ուղղությամբ նրանց աղոթքներն առ Աստված արդյունքի էին հասել: Նրանք 2 զավակ ունեցան` Գրիգորիս և Հուսիկ, ովքեր երկվորյակներ էին: Եղբայրները դաստիարակվեցին հայոց արքունիքում՝ ստանալով հիմնական կրթություն և ուսում: Կարծիք կա, թե Վրթանեսն եպիսկոպոսական աստիճան ստացել էր իր եղբորից, քանի որ պատմիչների մոտ որևէ խոսք չկա նրա Կեսարիա կամ այլուրեք գնալու մասին՝ եպիսկոպոսական ձեռնադրություն ստանալու համար: Ս. Վրթանեսի` որպես հայոց մեծաց եպիսկոպոսապետի, գործունեությունը սերտորեն կապված է հայոց քրիստոնյա թագավորների` Տրդատի, նրա որդի Խոսրով Կոտակի և թոռ Տիրանի հետ: Ս. Վրթանեսը միշտ թիկունք է եղել հիշյալ թագավորներին պարսից արշավանքների և ներքին խլրտումների ընթացքում: Որպես ժրաջան հովիվ, նա շարունակեց իր հոր և կրտսեր եղբոր գործը: Հակառակ այն իրողության, որ քրիստոնեությունը Հայաստանի պետական կրոն էր հռչակված և շարունակաբար արքունիքի օժանդակությունն էր վայելում, բարձրաստիճան անձեր կային, ովքեր գոհ չէին նոր կրոնից: Նրանց դժգոհությունը, ի վերջո, առաջնորդեց լուրջ հետևանքների:
Լսելով Ս. Հակոբ Մծբնեցի հայրապետի իմաստության համբավը՝ նրա ազգակից Ս. Վրթանեսը մեծ փափագով կամենում էր տեսնել սրբին։ Ուղարկեց նամակ, խնդրեց Հակոբ Մծբնեցուն գրել դավանաբանական և խրատական երկեր։ Հակոբ հայրապետը գրեց աստվածաբանական 18 ճառ՝ սքանչելի վարդապետությամբ։ Այն եղավ դավանաբանական հիմք և փոխանցվեց սերնդից սերունդ։
Տրդատ թագավորը, ում միջոցով դարձի էր եկել պետությունը, շուտ մահացավ, բայց ոչ բնական կերպով: Հայ իշխանները, ովքեր արքունիքի ծառայության մեջ էին, արագացրեցին բնության պահանջը՝ նրան տալով թունավոր մի բաժակ, որպեսզի խմի: Տրդատ թագավորի մահվան վերաբերյալ գոյություն ունի մեկ այլ տարբերակ: Ըստ դրա` քրիստոնեությանը դեմ եղող հայ իշխանները դավադրեցին Պարսից արքայից արքայի հետ և, նրա կողմից դրդված, վերջ տվին քրիստոնյա թագավորի կյանքին: Որսի ընթացքում Տրդատին նետահարեցին, և մինչ թագավորն ապաքինում էր իր վերքերը, նրան տվեցին մի թունավոր բաժակ՝ ըմպելու համար:
Ս. Վրթանեսը ևս զոհ պետք է գնար այլ տեսակի դավադրության: Ս. Հովհաննես Մկրտչի և Աթանագինես եպիսկոպոսի հիշատակության տոնի օրը, որ Ս. Գրիգորը հաստատել էլ Աշտիշատում, երբ Ս. Վրթանեսը Սուրբ Պատարագ էր մատուցում, Սասունի կողմից եկած 2000 լեռնականներ շրջապատել էին եկեղեցին՝ նպատակ ունենալով սպանել պատարագիչ եպիսկոպոսապետին: Նրանք կռապաշտ հայեր էին: Աստվածային միջամտությամբ նրանց ձեռքերն անշարժացան այնքան ժամանակ, մինչև որ Ս. Վրթանեսը արձակում տվեց նրանց: Պատահածից ցնցված՝ լեռնականներն ունկնդրեցին Ս. Վրթանեսի խրատները և, նրա կողմից սահմանված ապաշխարության շրջանը ամբողջացնելուց հետո, մկրտվեցին:
Այս դեպքից հետո Ս. Վրթանեսը քաշվեց Երզնկայի մոտ գտնվող Թիլ ավան՝ իր հայրենի կալվածք: Ս. Վրթանեսը, ըստ Փավստոս Բուզանդ պատմիչի, հաստատել է մասնավոր հիշատակության օր զորավար Վաչե Մամիկոնյանի հրամանատարության տակ կռվող հայ զորքերի, որոնք ընկան պարսիկների դեմ ճակատամարտի ընթացքում: Այդ պատերազմի պատճառած արհավիրքների ցավը թեթևացնելու համար հովվապետը մխիթարեց թագավորին, նրա մեծամեծներին և զորքերին, և արեց մի մասնավոր կարգադրություն, որպեսզի այդ մարտիրոսների հիշատակությունը կատարվի ամեն տարի: Այս առնչությամբ Ս. Վրթանեսը հաստատեց նաև մասնավոր մի կանոն բոլոր նրանց համար, ովքեր պիտի մահանային Քրիստոնյա Հայաստանի համար, ըստ որում` նրանց անունները պիտի հիշատակվեին Աստծո Սուրբ Սեղանի առջև սուրբերի անունների հիշատակությունից անմիջապես հետո: Այս սովորությունը հետագայում փոխարինվեց Վարդանանց զորավարի և 1036 զորականների հիշատակությամբ, որ մինչև այսօր ի զորու է: Ս. Վրթանեսի անունն առնչվել է ժամանակակից ոչ հայ մի հոգևորականի հետ, ում անունն է Ս. Մակար` Երուսաղեմի հայրապետ (313-334թթ.): Այս սուրբ հայրը Նիկիայի Տիեզերական ժողովի (325թ.) հայրապետներից էր և Նիկիական Հանգանակի հեղինակներից մեկը, որը ամեն կիրակի կարդում ենք եկեղեցում Սուրբ Պատարագի ժամանակ: Ս. Մակարի վերատեսչության շրջանում կառուցվեց Ս. Հարության տաճարը Երուսաղեմում: Սույն նշանավոր հայրապետը մի նամակ ունի հասցեագրված Ս. Վրթանեսին: Նամակը, որի սկզբնագիրը հունարենով էր, պահված է միայն հայերենով. «առ քրիստոսասէր եւ երկիւղած եպիսկոպոսապետդ Վրթանէս եւ առ համաւրէն եպիսկոպոսս եւ քահանայս հայոց»: Բնագրի համաձայն՝ Ս. Վրթանեսը մի խումբ քահանաներ էր ուղարկել Երուսաղեմ՝ եկեղեցական ավանդությունների վերաբերյալ հարցումներով:
Ս. Վրթանես հայրապետն ապրեց երկար, իսկ հայրապետության տարիները` լի սրբությամբ: Մահանալուց առաջ խնդրեց, որ իր մարմինը թաղեն Թորդան գյուղում` մարգարեանալով,  որ  իր հոր` Ս. Լուսավորչի, մարմինն է թաղվելու այնտեղ։

 
Ս. Գրիգորիս


Տրդատի թագավորության օրոք Փայտակարան աշխարհում, որը սահմանակից էր Աղվանքին, ապրում էին հեթանոսական վարքերով։ Ս. Վրթանեսի անդրանիկ որդին` Ս. Գրիգորիոսը, եպիսկոպոս էր կարգված «Կողմանց Աղուանից և Վրաց»: Խորենացին նրան Փայտակարան նահանգի եպիսկոպոս էր համարում, ինչը չի հակասում նախորդ որոշմանը: Բայց ավելի ուշ ժամանակների հանած եզրակացությունը, թե եղել է Վրաց և Աղվանից կաթողիկոս, պատմական փաստերով չի արդարանում: Հիրավի, որքան ավելի է պարզվում այն ժամանակի պատմությունը, այնքան նոր նշաններ են երևում, որ սերտ կապ է եղել հայոց դարձի և այս հարևան ազգերի քրիստոնեություն ընդունելու մեջ, և որ Ս. Լուսավորչի առաքելական գործունեությունը մասամբ տարածվել է նաև նրանց վրա: Սակայն թե ինչ է իսկապես տեղի ունեցել և ինչ հարաբերություններ են ստեղծվել դրանով, դժվար է առայժմ որոշել: Հայոց Գյուտ կաթողիկոսը Ե դարում Աղվանից Վաչե թագավորին գրած նամակում պարզ ասում է, որ Ս. Լուսավորիչը նրանց համար ձեռնադրել է Հռոմ քաղաքից մի եպիսկոպոս:
Երիտասարդ հոգևորականն իր գործունեությունը տարածում էր շատ ընդարձակ մի շրջանի վրա, որի արևելյան սահմանը հասնում էր Կասպից ծովի ափերը: Այդ վայրերում նա հաստատեց եկեղեցիներ և քարոզեց իր հոգևոր իշխանությանը ենթակա այլևայլ ժողովուրդների և ցեղերի:
Քանի դեռ կենդանի էր Տրդատ թագավորը, ոչ ոք չէր համարձակվում հակառակվել Գրիգորիոսին Աղվանքում։ Իսկ երբ լսեցին թագավորի մահը, ուրախացան, քանի որ կարող էին ընթանալ իրենց պիղծ վարքերով:
Հյուսիսային և հյուսիսարևելյան կողմերում այդ կիսավաչկատուն բարբարոս ցեղերի մեջ, որոնց Սուրբ Ավետարան էր քարոզում Սուրբը, կային նաև Մազքութներ: Նրանց վրա այդ ժամանակ իշխում էր հայ Արշակունիների ցեղակից արքայական տոհմը: Նախ Մազքութները ընդունեցին Ս. Գրիգորիսի քարոզչությունը և մտադիր էին քրիստոնյա դառնալ, բայց երբ իմացան, որ Քրիստոնեական վարդապետությունը դեմ էր իրենց վաչկատուն կենսաձևին հատուկ սովորությանը և արգելում էր կողոպուտ, թալան, սպանություն և այլոց կալվածքների և ունեցվածքի նկատմամբ ցանկությունը, խրտնեցին և բարկացան: Ս. Գրիգորիսի ուսուցումները հայոց թագավորի կողմից իրենց դեմ պատրաստած մի դավադրություն համարեցին՝ դադարեցնել տալու համար իրենց կատարած ասպատակությունները հայոց աշխարում:
Սրբին կապեցին ձիուց ու քաշելով նրան՝ սպանեցին Վատյան դաշտում, որը գտնվում էր Կասպից ծովի մոտ։ Այդ կերպով մարտիրոսացավ Ս. Գրիգորիսը: Նրա մարմինը վերցնելով` իր աշակերտները տարան Ամարաս, որ այսօր գտնվում է Ղարաբաղի սահմաններից ներս, և նրան թաղեցին Ս. Գրիգոր Լուսավորչի կառուցած տաճարում: 5-րդ դարի վերջին կանգնեցրին մասնավոր մի մատուռ Սուրբի գերեզմանի վրա: Այսօր այդ կառույցը գտնվում է Ամարասի վանքի եկեղեցու մայր խորանի տակ և կարևոր մի ուխտատեղի է: Ս. Գրիգորիսի մարտիրոսությունը պատահեց Մազքութների հայոց սահմաններից ներս կատարած մեծ արշավանքի և Վաղարշապատ մայրաքաղաքի գրավումից քիչ առաջ:
488թ. Աղվանքում թագավորում էր Վաչագանը։ Սրա հոր` Վաչեի, ժամանակ էր, որ Ս. Մեսրոպ Մաշտոցը ստեղծեց աղվանացիների տառերը։
Վաչագան թագավորը, ցանկանալով ժողովրդին տեսնել ավելի աստվածապաշտ, ցանկանում էր ձեռք բերել Ս. Գրիգորիոսի նշխարները։ Արքան գիտեր, որ սրբի նշխարները գտնվում են Ամարաս եկեղեցու բակում, որը կառուցվել էր մեր Լուսավորչի հրամանով։
Ժողովվեցին երկրի իշխանները, հոգևորականները, ինչպես նաև հայոց աշխարհի հոգևորականները, հոգևոր երգերով, խնկով և մոմեղենով եկան մինչև Ամարաս վանքի մոտ։ Ապա գիշերով, երբ սկսեց փայլել սրբի գերեզմանը, վարեցին և գտան սրբի մասունքները։ Թեմական բոլոր առաջնորդներին տվեցին սրբի մասունքներից` իբրև մխիթարություն իրենց ժողովրդին։ Ապա հին եկեղեցու տեղը նորը կառուցեցին և կոչեցին Ս. Գրիգորիս։
489թ. Վաչագան արքայի օրոք գտան նաև Եղիշե առաքյալի գերեզմանը։ Սա մեր Թադէոս առաքյալի աշակերտն էր։ Տարիներ անց Վաչագան թագավորը նշխարների վրա կառուցեց եկեղեցի։

 
Ս. Հուսիկ


Վրթանես հայրապետը 2 որդի ուներ` Գրիգորիոսը` նրա ավագ որդին, որ Տրդատի հրամանով ուղարկվել էր Աղվանք, և Հուսիկը` կրտսեր որդին, ում բռնադատել էին Տիրան արքայի (սա որդին էր Խոսրով թագավորի, Տրդատի թոռը) դստեր հետ ամուսնանալու։ Վերջինս ունենում է 2 որդի` Պապ և Աթանագինե, ովքեր երկվորյակներ էին: Հուսիկի կինը ոչ միայն խափանեց նրա ձգտումը կուսակրոնության, այլ նաև նրա վրա հրավիրեց արքունի թշնամությունը: Այդ կողմից եղած ճնշումները վերջ տրվեցին, երբ Հուսիկի կինը մահացավ և նա իրեն նվիրեց իր զավակներին մեծացնելու պարտականությանը: Սուրբն իր կյանքը նվիրում է Աստծուն` աղոթքով, պահքով, աստվածային գրքերի ընթերցանությամբ, իսկ Ս. Վրթանեսն իր մահվանից առաջ իր որդի  Հուսիկին  կարգում է կաթողիկոս։
Մի երազի մեջ Տերը երևացել էր Ս. Հուսիկիև և ասել, որ իր 2 զավակները Աստծուն չպիտի ծառայեն, բայց նրանց մեջ պիտի ծնվեն մանուկներ, որոնք հայոց մտքերի լուսավորիչ և հոգևոր իմաստության աղբյուր պիտի հանդիսանան: Ս. Հուսիկի հոր՝ Ս. Վրթանեսի, մահվանից հետո նա հայոց մեծաց եպիսկոպոսապետական աթոռի միակ թեկնածուն էր: Կեսարիայում Հուսիկը ստանում է եպիսկոպոսական ձեռնադրություն և իր հոր ու պապի նման հանդիսանում սքանչելի մի հովիվ իր բանավոր հոտին:
Մի առիթով, երբ Ս. Հուսիկը հովվական այցելությամբ արևմտյան կողմերում էր գտնվում, Մեծ Ծոփք գավառ էր գնացել կրոնական մի արարողության համար և գտնվում էր Բնաբեղ ամրոցի պալատական եկեղեցում: Տիրան թագավորը, իր շքախմբով ժամանելով, ցանկացավ տաճար մտնել: Ս. Հուսիկը, իմանալով թագավորի գալուստը, եկեղեցուց դուրս ելավ և բարձրաձայն ասաց նրան. «Չես արժանի, ինչո՞ւ կու գաս. մի՛ գար ներս»: Կատարվածից զայրացած՝ թագավորի թիկնապահները քարշ տվին նրան տաճար և, բրածեծ անելով, նրա ոսկորները կոտրեցին: Եկեղեցու ծառաները խոշտանգված եպիսկոպոսապետին, որ դեռ կենդանի էր, տարան իր հայրենի Թորդան գյուղը: Չկարողանալով ապաքինել ստացած վերքերը՝ Ս. Հուսիկը վախճանվեց այդտեղ և թաղվեց իր հոր և մեծ հոր գերեզմանների մոտ: Նրա գերեզմանը ցույց էր տրվում Թորդանի եկեղեցու մեջ:
Խորենացին Ս. Հուսիկի սպանության առիթ համարում է այն, որ, իբրև թե, Տիրանը կամեցել է Հուլիանոս ուրացողի պատկերը եկեղեցում դնել: Սակայն դա ժամանակագրական մեծ սխալ է, որովհետև ստույգ գիտենք, որ Հուլիանոսի կայսր լինելուց (362թ.) շատ առաջ արդեն Տիրանի Արշակ որդին էր հայոց թագավոր (350թ.):

 
Ս. Դանիել Ասորի

Ս. Գրիգոր Լուսավորչի որդիների և թոռների տոնին հիշատակվում է նաև Դանիել Ասորի եպիսկոպոսի անունը, թեև նա Լուսավորչի տոհմից չէ: Ս. Դանիելը Ս. Գրիգոր Լուսավորչի աշակերտը և գործակիցն է եղել: Ս. Գրիգորը նրան նշանակել էր որպես Տարոն գավառի վերատեսուչ: Այնտեղ նա վարում էր «Մեծի դատաւորութեան» գործակալությունը, կամ, այլ խոսքով, կաթողիկոսին հատուկ գլխավոր դատավորության պաշտոնը: Ս. Դանիելը նաև հոգ էր տանում Աշտիշատի եկեղեցուն, ուր հանգչում էին Ս. Հովհաննես Մկրտչի և Ս. Աթանագինեսի նշխարները: Նրա տիտղոսներն են «վերակացու եւ հրամատար տեսուչ եւ հոգաբարձու ամենայն եկեղեցեացն հայոց մեծաց» և քորեպիսկոպոս: Ասվում է, թե նա քարոզչություն էր կատարել Պարսից կողմերում և այլ օտար երկրներում՝ դարձի բերելով բազմաթիվ մարդկանց: Նրա պատասխանատվության տակ դրված էին նաև Լուսավորչի տոհմի գերեզմանները ու կալվածքները, ինչպես նաև նույն տոհմի հանգուցյալների և Տրդատ թագավորի հիշատակը վառ պահելու պարտականությունը հավատացյալների մտքերի մեջ:
Տեսնելով, որ Ս. Հուսիկի 2 որդիներն աշխարհիկ կյանք են վարում և որևիցե փափագ չունեն հետևելու իրենց հոր օրինակին՝ Տիրան թագավորը պալատականներ ուղարկեց Դանիել Եպիսկոպոսի մոտ` ստանձնելու համար հայ ժողովուրդի հոգևոր առաջնորդությունը: Նա մեծ տարիքում էր, Թիլ ավանում էր գտնվում և հոգ էր տանում եկեղեցական գործերին: Ս. Դանիելը հարավարևմտյան Հայաստանում հանդիպեց թագավորին և հանդիմանեց նրան ու մեծամեծներին իրենց գործած ոճիրների համար: Նրա հանդգնության վրա զայրացած` թագավորը հրամայեց իր ծառաներին խեղդամահ անել նրան` ընդդեմ պալատականների խորհրդի:
Ս. Դանիելի մարմինը տարան Հացեաց Դրախտի հովիտը և թաղեցին նրան այն խորշի մեջ, որ երկար ժամանակ որպես բնակարան էր ծառայել նրան: Այդ վայրի վրա կանգնած էր Կոբայ Ս. Դանիելի վանքը մինչև 1915թ.:
Վերոհիշյալ 5 սուրբերը խմբովին հարգված են մեր եկեղեցու կողմից ԺԲ(12) դարի վերջից սկսած: Այդ ժամանակ է, որ Ներսես Արքեպիսկոպոս Լամբրոնացին գրել է մի շարական` նվիրված նրանց հիշատակին (Կանոն սրբոց եւ թոռանց Սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչին): Այդ կանոնի Մանկունք շարականի մեջ յուրաքանչյուր սուրբին նվիրված է առանձին մի տուն, ուր հիշվում է նրա արժանիքը: Այս շարականը մինչև այսօր երգում ենք մեր եկեղեցիներում:
Հայոց արքա Տիրանը Շապուհ պարսից արքայից նամակ ստացավ, թե` եկ և մեր մեջ թող հաշտություն, սեր լինի։ Տիրանը, անգիտակից Շապուհի նենգությանը, գնաց Ապահունյաց գավառը` միմյանց հանդիպելու: Երբ դեմ հանդիման տեսան իրար, Շապուհը հանդիմանեց ու կշտամբեց ամբողջ զորքի առջև, աչքերը հանեց՝ կուրացնելով արքային, ինչպես սա խավարեցրեց հայոց աշխարհը՝ սպանելով Ս. Հուսիկ հայրապետին։

 
Ս. Ներսես


Ս. Հուսիկի և Ս. Դանիելի մարտիրոսական մահից հետո Լուսավորչի գահին ժառանգորդ էին մնացել միայն Հուսիկ հայրապետի որդիներ Պապ և Աթանագինե եղբայրները: Երկուսն էլ նախընտրել էին աշխարհիկ կյանքը և բաղձանք չունեին հոգևորական դառնալու: Հակառակ իրենց կամքին` նրանք սարկավագ էին ձեռնադրվել՝ եպիսկոպոսաց դասի միահամուռ հավանությամբ: Երկուսն էլ զինվորական լինելով՝ հոգևոր կյանքից հեռու էին: Ս. Ներսեսը Աթանագինեի և Բամբիշի որդին էր. կարծիք կա, թե Բամբիշը Տիրան թագավորի դուստրն էր:
Երիտասարդ Ներսեսը պալատական պաշտոնյա էր և ծառայում էր Արշակ Բ թագավորին որպես սենեկապետ: Նա բարի էր, մանկությունից սիրում էր աստվածային գրքերը և վարժ գիտեր հելլենական գիտությունը: Ներսեսը, գնալով Կ. Պոլիս, առավել զարգացնելով իմաստությունը, ամուսնացավ մեծ իշխան Ապիսոնեսի Սանդուխտ անունով աղջկա հետ, ունեցավ մի զավակ, ով հետագայում դարձավ նշանավոր Ս. Սահակ Պարթև հայրապետը` Ս. Վարդան Մամիկոնյանի պապը:
Հակառակ իր աշխարհիկ նախընթացին՝ Ս. Ներսեսը բարեպաշտ քրիստոնյա էր: Որպես երիտասարդ զինվոր, նա այդ ժամանակ Կեսարիայում էր ապրում և այդտեղ դաստիարակվեց քրիստոնյա ուսուցիչների կողմից: Ս. Գրիգոր Լուսավորչի հետ նրա ունեցած կապն իր վրա էր հրավիրել հայոց մեծամեծների ուշադրությունը: Արշակ թագավորի հետ ժողովի նստելով՝ Արշակը նրանց թելադրել էր համոզել Ներսեսին, որ դառնա հայոց հոգևոր առաջնորդ: Ներսեսը, որ ժողովի ընթացքում կանգնած էր արքունի գահասրահում և լիովին զգեստավորված էր իր պաշտոնի պահանջներին համաձայն, մերժել էր այդ առաջարկը` առարկելով, որ արժանի չէ այդպիսի բարձր պատվի: Այդուամենայնիվ, Ներսեսին սարկավագ ձեռնադրեցին և ուղարկեցին Կեսարիա՝ եպիսկոպոսական աստիճան ստանալու համար: Կեսարիայում Ս. Ներսեսը տեղի Եվսեբիոս Արքեպիսկոպոսից ստացավ եպիսկոպոսական ձեռնադրություն, իսկ Եվսեբիոսը Աթոռ էր բարձրացել 362թ., ուրեմն այդ թվից առաջ չէր կարող ձեռնադրված լինել: Փավստոս Բուզանդը մի հրաշք է պատմում, որ շատ խորհրդավոր է Ներսեսի գործունեությունը բացատրելու համար. «Ձեռնադրության ընթացքում, - ասում է նա, - ներկա գտնվող Բարսեղ Մեծի գլխին մի աղավնի է երևում, որը հետո բարձրանում և Ներսեսի գլխին է նստում»: Դա անշուշտ ցույց է տալիս այն սերտ կապը, որ կար Ս. Ներսեսի ու Ս. Բարսեղի կյանքի ու գործունեության մեջ:
Ձեռնադրությունից հետո Ս. Ներսեսը վերադարձավ Հայաստան, որտեղ նրան ընդունեցին որպես Աստծո հրեշտակի։ Եվ իրավամբ, նման էր լուսավորյալ արեգակի, որ ծագեց մեր աշխարհի վրա և լցրեց հոգևոր իմաստությամբ։ Այդ ժամանակ մեր երկիրը տարբեր անկարգություններով էր լցվել: Ս. Ներսեսը, որպես եպիսկոպոսապետ, ձեռնարկեց հովվական գործունեություն, այսինքն՝ հին տաճարների վերանորոգում, նոր եկեղեցիների կառուցում և իր հոտի հոգևոր կարիքների մատակարարում: Որոշումներ տրվեցին երկրի տարբեր տարածքներում հաստատել աղքատանոցներ և չքավորների համար պատսպարաններ, հիվանդանոցներ և ուրկանոցներ: Ս. Ներսեսը նաև հռչակավոր հանդիսացավ իր բարեսիրական գործունեությամբ և բարոյական սկզբունքների ու ընտանեկան կյանքի մաքրության հանդեպ տածած հոգածությամբ: Արգելեց մահացածների վրա չափազանց շատ լացուկոծը, որ հատուկ էր հեթանոսական կրոնին, ջատագովեց ամուսնական կյանքի սրբությունը, օժանդակություն հատկացրեց որբևայրիներին, որբերին, գերիներին և աղքատներին, կույրերին և հաշմանդամներին պատսպարեց իր իսկ բնակարանում և միշտ նրանց հետ բաժանեց իր հանապազօրյա հացը: Մասնավորապես հոգ տարավ եկեղեցական հաստատության կարիքներին՝ կարգավորելով արարողություններն ու ծեսերը, հաստատելով վանքեր և դպրոցներ, դաստիարակելով պատանիներ, ովքեր հետագայում հոգևորականներ դարձան: Արդարև, նրան կարելի է կոչել քրիստոնեական բարեգործության հիմնադիր Հայաստանում և նկատի ունենալ նրան որպես այն հոգևորականը, ով հետագա սերունդներին ավանդեց հայոց եկեղեցու դերը` որպես հայ ժողովրդի պահապանը ոչ միայն հոգևոր, այլև ընկերային և դաստիարակչական առումներով:  Ս. Ներսեսը նաև մեծ դեր ունեցավ Հայաստանի քաղաքական կյանքում: 353- 359թթ. Արշակ Բ թագավորի գլխավոր խորհրդատուներից մեկն էր: Ապացուցված է, որ 358թ. Ս. Ներսեսը գլխավորել է մի պատգամավորություն դեպի Կ. Պոլիս և Հայաստանի համար ապահովել խաղաղություն և բարգավաճություն:
Այսօր բուն վիպական նյութ է համարվում Արշակի կողմից իր եղբոր որդի Գնելի սպանության և նրա կին Փառանձեմին կնության առնելու պատմությունը: Քանի որ Պապը Փառանձեմի որդին էր, իսկ նա արդեն հասակն առած կտրիճ մարդ էր, երբ Ներսեսը վախճանվեց (Պապ թագավորից առաջ, որը սպանվեց 374թ.), ուստի նրա մայրը չէր կարող Արշակի հետ ամուսնացած լինել Ներսեսի կաթողիկոսության օրով, որով նա ամենավաղը 365թ-ին ծնված և 374թ-ին վախճանված պիտի լիներ: Հավանականն այն է, որ Արշակը սկզբում ապօրինի կենակցության մեջ էր Փառանձեմի հետ և Պապի ծնվելուց հետո էլ այդպես մնաց, մինչև որ այդ փառասեր կինը, թագուհի լինելու ցանկությամբ կուրացած, զարհուրելի միջոցի դիմեց և թունավորեց Արշակի հարազատ կնոջը` Ողոմպիա թագուհուն: Դա էլ երևի եղավ գլխավոր պատճառը Արշակի և Ս. Ներսեսի մեջ ծագած գժտության: Դրանից հետո էր, որ վերջինս հեռացավ արքունիքից և, ըստ Փավստոս Բուզանդի, մինչև Արշակի մահը քաշված կյանք վարեց:
Բացի դրանից փաստացի տեղեկություն ունենք, որ Սուրբի աքսորը նաև այն իրողության արդյունքն էր, որ Արշակ Բ թագավորը ընդունում էր ժամանակակից Հռոմեական կայսեր կրոնական վարքագիծը, այսինքն՝ Արիոսական մոլար վարդապետությունը: Արևմտյան պատմական սկզբնաղբյուրներից հայտնի է, որ 359թ. Հռոմեական կայսրության բոլոր ուղղափառ եպիսկոպոսները աքսորվեցին, և Արշակ Բ թագավորը չէր կարող հայոց հայրապետական գահին պահել ուղղափառ եպիսկոպոսի, երբ Հռոմի կայսրն ինքն Արիոսական աղանդի հետևորդ էր և միջոցներ էր ձեռնարկել աքսորելու իր իշխանության ներքո գտնվող բոլոր ուղղափառ եպիսկոպոսներին:
5-րդ դարում գրված հայկական պատմական աղբյուրները Ս. Ներսեսի հայրապետական գահից հեռանալը զանազանում են նրա աքսորից: Հեռանալու պատճառը բացատրում են Արշակ թագավորի բարոյական գայթակղության դեմ նրա ընդվզումով, իսկ աքսորի հրամանը վերագրում են անուղղակիորեն Վաղես կայսրին: Թե իբրև Ս. Ներսեսն Արշակի կողմից որպես պատգամավոր ուղարկվում է Վաղես կայսեր մոտ, որի կողմից էլ աքսորվում է: Ապա վերադառնում է նրա մահից հետո և մասնակցում Կ. Պոլսի Տիեզերական ժողովին, ապա, Հայաստան գալով, երկար ժամանակ գործունեություն ծավալում և վախճանվում: Մինչդեռ, ինչպես ասացինք, նա վախճանված պիտի լինի Պապից առաջ` ամենաուշը 373թ., իսկ Վաղես կայսրը մահացել է 379թ., իսկ Կ. Պոլսի ժողովը եղել է 381թ.: Այսպիսով` կատարված շփոթությունն ակնհայտ է: Հայտնի է, որ Վաղես կայսրը 372թ., արևելք ճանապարհորդելիս, եղել է Կեսարիայում և հավանական է, որ Ս. Ներսեսը ևս այնտեղ գտնված լիներ, որովհետև 372թ. Կեսարիայում գումարված մի ժողովի եպիսկոպոսների ցանկի մեջ հիշվում է նաև նրա անունը: Գուցե մի այդպիսի ժողովի հիշողությունն է, որ մեր պատմիչները շփոթել են Կ. Պոլսի մեծ ժողովի հետ, և այս դեպքում Վաղես կայսրի հետ ունեցած որևէ բանակցություն հիմք է ծառայել նրա` պատգամավորության մասին պատմված երկար զրույցներին: Բայց քանի որ Արշակ թագավորը 367թ. գերի է տարվել, ուստի այդպիսի դեպք կարող էր տեղի ունեցած լինել միայն նրա որդի Պապի օրոք (Կարապետ Ծայրագույն Վարդապետ Տեր-Մկրտչյան «Հայոց Եկեղեցու Պատմություն», էջ 118):
Ս. Ներսեսի և Արշակի գժտության առիթ կարող էր լինել նաև այն հանգամանքը, որ Արշակն իր թագավորության վերջին տարիներին Պարսից կողմն է հակվում: Հուլիանոս կայսրը Պարսից դեմ վարած պատերազմում կոպտությամբ և անարգանքով էր վերաբերվել Արշակին: Սպասված օգնությունը նրանից չստանալով` սպառնացել էր պատերազմից հետո պատժել նրան, բայց սպանվեց պատերազմում, իսկ նրա հետնորդը` Հովիանոսը, 363թ. պարսիկների հետ դաշինք կապելով, ձեռք քաշեց Հայաստանից: Այդ ժամանակվանից ի վեր Արշակն աշխատում էր երևի հաճոյանալ Պարսից թագավորին, և դրա հետևանքն է Փավստոսի կողմից 2 անգամ հիշելը, թե նա բարեկամության դաշինք է կապել Շապուհի հետ, մինչև իսկ հունաց դեմ պատերազմի ելել: Համենայն դեպս Արշակի երկդիմի դիրքը և կայսեր օգնությունից զրկվելը շատ ծանր պիտի նստեր նրա թագավորության վրա: Բարեկամական հարաբերությունները Պարսկաստանի հետ երկարատև լինել չէին կարող: Նրանք վաղ թե ուշ պիտի ցանկանային տիրել Հայաստանին, և եթե սկզբում հաջող էին Արշակի պատերազմները պարսից դեմ, որ պատմում է Փավստոս Բուզանդը, դժբախտ վախճանն, այնուամենայնիվ, անխուսափելի էր: Բայց այն, որ պատերազմի մեջ կռվող ուժերն անհավասար էին, Շապուհի համար դյուրին էր հայոց նախարարներին Արշակի դեմ գրգռել և նրա զորությունը զանազան միջոցներով ջլատել: Հիշվում են Վահան Մամիկոնյանը, Մեհրուժան Արծրունի և գրեթե բոլոր սահմանապահ իշխանները իբրև ապստամբ և Պարսից թագավորին նրա դեմ դրդող: Նախարարներին թագավորից հեռացնելու մի պատճառ մեր պատմիչները համարում են Արշակավանի շինությունը: Այն արագ կերպով բնակեցնելու և մեծացնելու համար Արշակն ազատ էր արձակել այնտեղի մարդկանց իրենց նախկին հանցանքներից, պարտքերի և դատերի պատասխանատվությունից և, այդպիսով, մեծ անկարգություններ և դժգոհություններ առաջ բերել ժողովրդի մեջ: Ավելի ճիշտն այն է թերևս, որ Արշակը ձգտում էր իր երերուն գահն ամրացնել: Նա, հայոց թագավորի թուլության և հարևան զորեղ պետությունների ձեռքին խաղալիք լինելու գլխավոր պատճառը համարելով իր երկրի բազմաթիվ կիսաանկախ նախարարությունների մեջ բաժանված լինելը, աշխատում էր մի զորեղ կենտրոնական իշխանություն ստեղծել:
Արշակ թագավորն օգտվեց հայրապետի բացակայությունից և կամեցավ կոտորել Կամսարականների տոհմը, քանի որ Ներսես Կամսարականը հանդիմանում էր թագավորին իր գործերի համար։ Ուստի թագավորը հրավիրում է նրա ազգին ճաշկերույթի Արմավիրում և բոլորին սրի քաշում։ Փրկվում են միայն Ներսեսի եղբոր որդին և նրա 2 որդիները, ովքեր ներկա չէին հրավերքին։  
Այսպիսով, զրկվելով իշխանների օգնությունից և առաջացնելով նրանց դժգոհությունը, Արշակը 367թ. խաբվում է Շապուհի կողմից, գերեվարվում ու բանտարկվում Անհուշ բերդում։ Ըստ Փավստոս Բուզանդի` Ներսես Մեծն աշխատում էր այս անգամ ևս համաձայնեցնել նախարարներին, որ իրենց թագավորին պաշտպանեն և օտարի ձեռքը չտան երկիրը, բայց չի հաջողվում:
Արշակի գերությունից հետո Հայաստանում մեծամեծ աղետներ են տեղի ունենում: Փառանձեմ թագուհին Պապ արքայորդու հետ պատսպարվում է Արտագերս բերդում և երկար ժամանակ արիաբար պաշտպանվում, հետո թագաժառանգին ուղարկում է, որ հույների կողմից օգնություն գտնի: Այդ ժամանակ օտար մի պատմիչի ասելով` Շապուհի կողմից հայոց աշխարհի վերակացուներ էին կարգված Արտավանը և Գղակը: Սակայն նրանք թագուհու կողմն են անցնում, և երբ Պապը օգնություն է գտնում հունաց կողմից և Հայաստան է մտնում, գնում, նիզակակից են լինում նրան: Բայց Պապը, քիչ ժամանակ հետո Արտավանի և Գղակի դեմ եղած ամբաստանությանը հավատալով, դավադրությամբ սպանել է տալիս նրանց: Այս Արտավանն ու Գղակը մի քանի գծերով հեռավոր նմանություն ունեն Փավստոսի հիշած Վարդան Մամիկոնյանի ու Դղակ մարդպետի հետ: Եթե դրանք նույն անձիք են եղել, ապա երևում է, թե ինչքան թերի են մեր տեղեկությունները` չնայած, որ 2 արժանահավատ պատմիչներ են նկարագրում այն:
Փառանձեմ թագուհին 13 ամիս որդուն սպասելուց հետո պարտություն է կրում և գերի տարվելով Պարսկաստան` այնտեղ էլ սպանվում է: Հայաստանի գլխավոր քաղաքները և շատ բերդեր ավերվում են, գանձերը կողոպտվում, և բազմաթիվ ժողովուրդ, որի մեջ նաև հրեաներ, գերի տարվում: Այդ գերիներից մեկն էր Արտաշատի Զուվիթ երեցը, ով իր հավատը չուրանալու համար նահատակվում է Շապուհի հրամանով:
Սակայն Վաղես կայսրը Տերենտիոս զորավարին Ադե Կոմսի առաջնորդությամբ զորք է տալիս` Պապին օգնության, որ գնա և տիրի իր երկրին: Ըստ Փավստոս Բուզանդի` հայոց սպարապետ Մուշեղ Մամիկոնյանը` Արշակի նշանավոր զորավար Վասակի որդին, հայ առաջապահ գնդով կանխում, երկիրը մաքրում է պարսիկներից, բերդերը գրավում, պարսից շինած կրակատները կործանում, այնպես որ Պապն անարգել գալիս է և հաստատվում իր գահի վրա: Այնուհետև 3 նշանավոր ճակատամարտերի մեջ Մուշեղը մեծամեծ քաջություններ է անում: Պարսիկները ստիպված են լինում բոլորովին ազատ թողնել Հայաստանը: Պարսից պատմությունից էլ հայտնի է, որ 370թ. պարսից թագավորն իր զորքը հետ է կանչել Հայաստանից: Այդ, անշո´ւշտ, լինում է Փավստոսի հիշած պատերազմներից ու ճակատամարտից հետո:
Պապն իր երկրում ոտք դրած օրից հետամուտ էր եղել Ս. Ներսեսին գտնելու և դիմելով նրան` խնդրել էր դարձյալ հայր և հովվապետ լինել ջլատված հոտին, և նա ամեն կերպ գործակից էր երկրի մեջ կարգ ու խաղաղություն վերականգնելու: Իսկ Ձիրավի փառավոր ճակատամարտի ժամանակ Ս. Ներսեսը, Մովսես մարգարեի նման, Նպատ լեռան վրա բազուկները տարածած, ըստ պատմիչի, աղոթում էր, և օժանդակողը դարձավ հաղթության: Սակայն նրա համաձայնությունը Պապի հետ երկար չի տևում: Փավստոս Բուզանդը նկարագրում է Պապի վարած անբարոյական կյանքը: Բայց այդ բոլորովին համաձայն չէ ժամանակակից Ամմիանոս պատմիչի տված ավելի հավաստի նկարագրին, ուր Պապն իր հոր անզուսպ ոգու կտրիճ ժառանգ է ներկայանում և մի տաղանդավոր իշխան, որ կարճ ժամանակամիջոցում կարողացավ քայքայված պետությունը ոտքի կանգնեցնել: Վստահելի չէ նաև Փավստոս Բուզանդի մեղադրանքը, թե Ս. Ներսեսի մահվան պատճառը Պապն է եղել, որը չի կարողացել տանել նրա հանդիմանությունները և, նենգությամբ ընթրիքի կանչելով, թունավորել է նրան:
Ս. Ներսեսի մահից հետո Պապն աշխատում է սրբի հաստատած բարեկարգությունները վերացնել, վանքերն ավերել, վանականներին ու կույսերին ցրել, բարեգործական հաստատությունները քանդել է տալիս, հոգևորականության ուժը ջլատելու համար փակում է նրա եկամուտների աղբյուրը, պտուղ ու տասանորդ տալն արգելում է, Տրդատի նշանակած 7 մաս հողից 5-ը խլում է և միայն 2-ը թողնում, վերականգնում է մի քանի հեթանոսական սովորություններ, ինչպես մեռելների վրա կոծ անելը և այլն: Սակայն Ներսեսի բարենորոգության հետքերն էլ բոլորովին չջնջվեցին, և ավելի բարենպաստ ժամանակ էր պետք, որպեսզի նրանք վերակենդանանային և ընդարձակություն ստանային: Չի բացառվում, որ այս ամենից հետո հոգևորականների մեջ կասկած է առաջացել, թե Ս. Ներսեսը սպանվել է Պապի կողմից, իսկ Պապն ինքը սպանվում է 374թ:
Ս. Ներսեսի մարմինը թաղեցին Թիլ ավանում` Ս. Արիստակեսի դամբարանի մոտ: 7-րդ դարում գերեզմանների վրա կառուցված տաճարը քանդվեց: Դարերի ընթացքում արևմտյան Հայաստանի այդ շրջանն անցավ ձեռքից ձեռք և Ս. Ներսեսի գերեզմանի վայրը մոռացվեց: 13-րդ դարում գտնվեցին սուրբի նշխարները և բաժանվեցին Երզնկայի եկեղեցիների և մերձակա գյուղի Տիրաշեն վանքի միջև: Թիլ ավանի մոտ գտնվող Ջուխտակ Հայրապետաց վանքը ևս պարծենում էր Ս. Ներսեսի նշխարներով: Նշխարների գյուտը տեղի ունեցավ ԺԳ (13) դարի 2-րդ կեսին: Այդ շրջանի ժամանակակից Հովհաննես վարդապետ երզնկացի Պլուզը, հայտնի բանաստեղծ և գրող, հորինեց հատուկ մի շարական` նվիրված Ս. Ներսեսին, որն այսօր ևս երգում են եկեղեցիներում: Ս. Ներսեսը չի հիշատակվում Ս. Լուսավորչի որդիների և թոռների տոնին: Բայց, որպես հայոց եկեղեցու գլխավոր սուրբերից մեկը, ունի մասնավոր մի օր, որն է Հոգեգալստյան 2-րդ կիրակիին նախորդող շաբաթ օրը: Սակայն սա` Սիմեոն Երևանցի կաթողիկոսի կարգադրությամբ, համաձայն իր կողմից բարեփոխված «Տոնացույց»-ի՝ հրատարակված 1774-1775թթ.: Սկզբնապես Ս. Ներսեսի տոնը կատարվում էր Հոգեգալստյան 4-րդ կիրակիին հետևող երկուշաբթի օրը:

 
Ս. Սահակ Պարթև


Ս. Սահակի ժամանակակից դեպքերի համար ամենաարժանահավատ աղբյուրն է Կորյուն պատմիչը, ում պատմածներն զգուշությամբ լրացնել կարելի է միայն Ղազար Փարպեցու արտաքին պատմությունից: Փարպեցին իր պատմությունն սկսում է այնտեղից, ուր վերջացրել է Փավստոս Բուզանդը, և, եկեղեցական խնդիրներում Կորյունին հետևելով, ավելացնում է այնչափ, որչափ հայտնի էր մի սերունդ անցնելուց հետո:
Դժբախտաբար Ս. Սահակի կաթողիկոսության հստակ տարին անհայտ է մնում: Սակայն համարվում է, որ նա պետք է իր հայրերի Աթոռ բարձրացած լինի 390թ-ից հետո և, հավանաբար, ոչ ուշ, քան 395թ: Իսկ այս շրջանի ամենակարևոր դեպքը` գրերի գյուտը, ըստ Կորյունի (Ս. Մեսրոպ Մաշտոցի վարուց պատմիչ), տեղի է ունեցել Հազկերտի թագավորության Ը տարում և Ս. Մեսրոպի վախճանից 35 տարի առաջ, ուրեմն միջին հաշվով 405թ: Ս. Սահակ Պարթևը որդին էր Ներսես Մեծի և վերջին շառավիղը Լուսավորչական տոհմի։ Սա իր առաքինի վարքով նմանվեց իր հայրերին և առավել գտնվեց ճգնության և գիտության մեջ։ Ամուսնացավ որդեծնության համար, որպեսզի ժառանգորդ ունենա առաքելաշնորհ աթոռին։ Ծնեց մի դուստր` Սահականուշ անունով, կնության տվեց Համազասպ Մամիկոնյանին, որից ծնվեց քաջն Վարդանը։ Սահակ Պարթևը միշտ տրտմության մեջ էր և Աստծուց խնդրում էր, որ իրեն արու զավակ պարգևի, որի համար եկավ Աստծո հրեշտակը, մխիթարեց նրան՝ ասելով, որ ոչ թե անարժանության համար Աստված նրան զավակ չի տվել, այլ որովհետև պահել է վերջին` նեղ օրերի համար, որպեսզի մխիթարի իր հոտին։ Ապա ցույց տվեց, որ կդադարի քահանայությունը Գրիգոր Լուսավորչի ցեղից, և կխափանվի թագավորությունն Արշակունյաց ազգի։ Եվ դարձյալ կնորոգվի աշխարհի կատարածի մոտ` ի ժամանակն պիղծ Նեռի։ Տերը զգուշացրեց. «Այդ օրերին կլինեն նեղություններ, այնպիսի, որ չեն եղել աշխարհի սկզբից մինչև նրա ավարտը»։ Պողոս առաքյալը զգուշացնում է. «Կհայտնվի անօրենը, կորստյան որդին», դարձյալ զգուշացնում է. «Եթե հնար լինի, ընտրյալներին էլ կմոլորեցնի»։ Հենց այդ ժամանակ էլ Սահակ Պարթևի սերունդից կծնվի մի որդի և կնստի հայրապետական աթոռին՝ պաշտպանելու Լուսավորչի հոտը։
Խոսրով թագավորը, ըստ Փարպեցու, հայ նախարարների բանսարկության շնորհիվ, գահից զրկվեց ու աքսորվեց, ապա նույն նախարարների խնդրանքով Պարսից թագավորը նրա փոխարեն թագավոր նշանակեց նրա եղբայր Վռամշապուհին: Կորյունի վկայության վրա հիմնվելով` Վռամշապուհի թագավորությունը պետք է դնել 399թ, ուրեմն Խոսրովի գահից զրկվելը, հավանաբար, ևս նույն կամ նախորդ թվականին տեղի ունեցավ: Իսկ Վռամշապուհը պետք է որ վախճանված լինի 414թ կամ 415թ, որովհետև նրա մահից հետո Խոսրովը վերադարձավ և, Հայաստանում 8 ամիս թագավորելուց հետո, վախճանվեց: Ապա Հազկերտ Ա-ն 416թ. թագավոր է նստեցնում իր որդի Շապուհին: Նա, լսելով իր հոր ծանր հիվանդության մասին, 420թ. թողնում է Հայաստանի գահը և շտապում Պարսկաստան` հորը հաջորդելու համար, բայց, նպատակին չհասած, սպանվում է: Դրանից հետո Պարսից բաժնի տիրապետության տակ գտնվող Հայաստանը 2 տարվա չափ մնում է գրեթե անիշխան: Հայերը, օգտվելով այն հանգամանքից, որ Պարսկաստանում միաժամանակ թե΄ ներքին կռիվներ էին առաջ եկել գահի համար և թե΄ արտաքին պատերազմ հույների դեմ, մտածում էին պարսից լուծը թոթափել և անկախություն հաստատել: Բայց, նախարարների անհամաձայնության պատճառով, ոչինչ գլուխ չեկավ, և երկրում խաղաղություն հաստատելու համար դիմեցին Պարսից թագավորին և թագավոր խնդրեցին: Վռամ Դ-ն խոհեմություն համարեց նրանց դարձյալ հայազգի թագավոր տալ` հանձինս Վռամշապուհի որդի Արտաշեսի (422թ.):  
Սակայն Արտաշեսը, անբարո վարքի տեր մի ապիկար պատանի լինելով, շատ շուտ իր դեմ լարեց ամենքին` իր շվայտ կյանքով: Նախարարները դիմեցին Ս. Սահակին և խնդրեցին իրենց հետ միաբանել Պարսից թագավորին` բողոքելու և Արտաշեսին Հայաստանից հեռացնելու համար: Բայց մեծ հայրապետը, ընդունելով հանդերձ, որ նրանց ասածները մանուկ թագավորի անարժան ընթացքի մասին շատ ճշմարիտ էին, հոգևոր իմաստության և խղճին հակառակ է գտնում այդպես վարվելը`ասելով, թե Քրիստոսի վիրավոր ոչխարին չի փոխի առողջ գայլի հետ, և հորդորում է մի որոշ ժամանակ տանել նրա վատ արարքները և աշխատել նրան ճիշտ ուղու վրա բերել: Նա, անշո´ւշտ, գիտակցում էր, թե ինչպիսի անդարձ կորուստ պիտի լիներ հայ թագավորին օտարի ձեռքը մատնելը և հոժարությամբ պարսիկ իշխանավորին նստեցնելը որպես իրենց գլուխ` Հայաստանի քաղաքական ինքնուրույնության վերջին ստվերն անգամ անհայտացնելով: Ուստի երբ տեսավ, որ չի կարողանում նախարարներին համոզել, բացարձակապես հրաժարվեց գոնե նրանց անխորհուրդ գործին մաս ունենալուց, և նրանք զայրացած որոշեցին` ինչպես Արտաշեսին գահից, այնպես էլ Ս. Սահակին հայրապետությունից զրկել տան: Երբ նախարարների բողոքը Պարսից թագավորին հասավ, նա հրամայեց, որ ինչպես Արտաշեսը, այնպես և Ս. Սահակն արքունիք գնան` իրենց դեմ եղած ամբաստանությանը պատասխան տալու: Այստեղ կրկին անգամ ջանք արեցին Ս. Սահակին դրդելու անցնել Արտաշեսին ամբաստանողների կողմը, և երբ անդրդվելի մնաց, հրաման ելավ, որ կաթողիկոսական իշխանությունից զրկված համարվի: Իսկ Արտաշեսի գահընկեց լինելով` Արշակունյաց թագավորությունը դադարեց բոլորովին 428թ: Հայաստանը դարձավ Պարսից նահանգներից մեկը, և նրա կառավարության համար այնուհետև պարսիկ մարզպաններ ուղարկվեցին:
Ս. Մաշտոցի և Ս. Սահակի վերջին գործերը Կորյունն այնպես է պատմում, որ դժվար է որոշ սահման դնել 428թ-ից առաջ և հետո տեղի ունեցածների մեջ: Այսպես, չի պարզվում, թե երբ վերադարձավ նա Վրաց կողմերից, և արդյո±ք Ս. Սահակը նրանց համար մեծ աշխատություն ցույց տվեց դրանից հետո, ինչպես երևում է, առանձին եռանդով առաջ տարված թարգմանչական գործունեության մեջ, արդյո±ք արդեն հայրապետական իշխանությունից զրկված լինելով` ազատ միջոց ավելի շատ ուներ: Այդ ժամանակ նրա 2 աչքի ընկնող աշակերտները` Հովսեփ Պաղնացին և Եզնիկ Կողբացին, Եդեսիա ուղարկվեցին, որպեսզի ասորերենից հայերեն թարգմանեն նշանավոր եկեղեցական հայրերի գրվածքները: Իսկ նրանք, այդ հանձնարարությունները որոշ չափով կատարելուց հետո, Հունաց կողմերն անցան և, հմտանալով հունարեն լեզվին, դարձան թարգմանիչներ նաև այդ լեզվից: Նրանք Կոստանդնուպոլսում էին, երբ նրանց մոտ են գալիս 2 ուրիշ աշակերտներ` Ղևոնդը և ինքը` Կորյունը, որոնք ևս նույն ուղղությամբ էին աշխատում: Եվ ապա բոլորը միասին վերադառնում են հայրենիք` իրենց հետ առած Սուրբ Գրքի ընտիր օրինակներ, Ս. Հայրերի գրվածքներ և «Նիկիական և եփեսոսական» կանոնները: Վերջին հիշատակությունը ցույց է տալիս, որ նրանց վերադարձը եղավ 431թ-ից հետո, ուրեմն և` թագավորության անկումից տարիներ հետո, որովհետև այդ թվականին է գումարվել Եփեսոսի Գ Տիեզերական ժողովը: Հիրավի, այս հանգամանքները պատմելիս Կորյունը Ս. Սահակին այլևս «Կաթողիկոս» կամ «Եպիսկոպոս» պատվանունը չի տալիս: Բայց ինչպես նրա նկարագրությունը, այնպես էլ մեր ձեռքը հասած մի թանկագին թղթակցություն, որ եղել է Ս. Սահակի և Ս. Մաշտոցի և Եփեսոսի ժողովի 2 ներկայացուցիչ հայրերի մեջ, պարզում են, որ 428թ-ից հետո էլ քրիստոնյա աշխարհը շարունակում էր Ս. Սահակին համարել Հայաստանի իսկական հայրապետ, և նա կատարում էր որոշ հովվապետական պարտականություններ հայ հոտի նկատմամբ:
Փարպեցու և հետևողների պատմությունից հայտնի է, որ Պարսից արքունիքի առաջ Արտաշեսին և Ս. Սահակին ամբաստանող նախարարների գործակիցն էր Սուրմակ Արծկեցի մի երեց, որին և հասնում է կաթողիկոսական իշխանությունը Ս. Սահակի Աթոռից զրկվելուց հետո: Բայց շուտով, նրա արարքներից հոգնած, նախարարները Պարսից դուռը դիմեցին: Վռամ թագավորը նրանց մոտ ուղարկեց Բրքիշո անունով մի ասորու, որը նույնպես իրեն չի արդարացնում: Կրկին անգամ խնդրում են փոխել և ուրիշին ուղարկել: Նա էլ ուղարկեց մեկ ուրիշ ասորու` Շամուել անունով: Բայց սա ևս իր նախորդների ընթացքը շարունակեց, և այդ ժամանակ նախարարները զգացին, թե որչափ մեծ տարբերություն կար օտար վարձկանների և հարազատ անձնադիր մեծ հովվապետի մեջ: Զգջմամբ և աղաչանքով դիմեցին Ս. Սահակին և խնդրեցին, որ շարունակի առաջվա պես հովվել իրենց, սակայն նա, անհիշաչարությամբ ներելով նրանց ապերախտ վարմունքն իր դեմ, ոչ մի պայմանով չկամեցավ հայրապետական իշխանություն վարել: Պարզ չէ, թե արդյո±ք 3 հակաթոռ կաթողիկոսների փոփոխությունն այնպես արագ կատարվեց, որ 435-436թթ. միայն Ս. Սահակն էր մնացել ասպարեզում և քաղաքական գործերի չխառնվելով` եկեղեցական խնդիրներում հայրապետական իրավասություն էր գործ դնում, թե± այսպիսի իրավասություն պահպանել էր նաև այն ժամանակ, երբ հիշյալ հակաթոռ կաթողիկոսներն էին իշխում, որոնք, քաղաքական իշխանության կողմից միայն ճանաչված լինելով, բարոյական հեղինակությունից զուրկ էին և հայ ու օտար եկեղեցականների կողմից իբրև հափշտակիչներ էին նկատվում:
428թ. հունաց պատրիարքի աթոռին նստեց Նեստոր հայհոյիչը։ Նա, հավաքելով իր մեջ իր վարդապետների թույնը, ընկավ մարդադավանության չար աղանդի մեջ, թե Կույսից չծնվեց Աստված և ոչ էլ Կույսն էր Աստվածածին, այլ Քրիստոսածին կամ մարդածին։ Ծագեց մեծ խռովություն և Հռոմի Թէոդոս Փոքր կայսրը 431թ. հունիսի 22-ին Եփեսոս քաղաքում ժողով գումարեց։ Ժողովին մասնակցում էին 200 եպիսկոպոսներ` Կյուրեղ Ալեքսանդրացու գլխավորությամբ։ Նզովեցին հայհոյիչ Նեստորին 12 նզովքներով և, կայսեր հրամանով, աքսորեցին։
Այս ժողովին չէր մասնակցում Ս. Սահակը, բայց կայսեր կողմից ուներ հրավեր, քանի որ գտնվում էր Պարսկաստանում։ Հետո սուրբը գրեց «Դավանաբանական թուղթ», որն ընթերցվեց հետագա բոլոր ժողովների ժամանակ։
Կ. Պոլսի Պրոկղ պատրիարքը և Մելիտինեի Ակակիոս եպիսկոպոսը թուղթ են գրում, որի նպատակն էր զգուշացնել հայերին անտիոքացիների գործունեությունից, որոնք իրենց կողմնակից Նեստորի Եփեսոսի Ժողովում բանադրելուց հետո աշխատում էին իրենց 2 մեծ ուսուցիչների` Դիոդոր Տարսոնացու և Թեոդորոս Մամեստացու գրվածքները տարածել և իրենց աղանդին կողմնակիցներ գտնել` մանավանդ քրիստոնյա արևելքում: Նրանց գրության պատասխանների մեջ ասված է, թե այդ ուսման հետևողները դեռ չեն երևացել Հայաստանում, իսկ եթե երևան, ամեն ջանք գործ կդնենք` հեռացնելու նրանց իրենց միջից` պաշտպանելով եկեղեցու ուղղափառ դավանությունն և մնալով միաբան ընդհանուր քրիստոնեության հետ: Հիրավի, Կորյունն իր պատմության վերջում հիշում է, որ Հայաստան են բերվել աղանդավորական գրվածքներ և նաև նշվում է Թեոդոս անունը, իսկ Ս. Սահակը և Ս. Մաշտոցն, այդ իմանալով, անմիջապես միջոցներ են ձեռնարկել` դուրս հանելու, հալածելու նրանց հետևողներին իրենց աշխարհից: Խոսքն այստեղ, անշո´ւշտ, Թեոդորոս Մամեստացու գրվածքների մասին է, որ Անտիոքի դպրոցի ամենազորեղ ներկայացուցիչն էր, և որի հետևողներն Հայաստան էին եկել: Նրանց դեմ Ս. Սահակի ծավալած գործունեությունը Կորյունը նշում է որպես նրա վերջին գործ: Ս. Սահակն ու Ս. Մաշտոցը, Եփեսոսի ժողովի որոշումներն ու դավանությունն ընդունելով, իսպառ մերժելով անտիոքացիներին Հայաստանից, իրենց աշակերտների և հետագա ժամանակների առաջ գծեցին այն ուղին, որով պետք է ընթանար այնուհետև մեր եկեղեցին դավանական խնդիրներում: Հենվելով մեծ վարդապետների հեղինակության վրա` նա շարունակեց ուղիղ և վավերական համարել այն միայն, ինչը որ ընդունվել էր մինչև Եփեսոսի ժողովն ու այդ ժողովով` մերժելով իբրև օտարամուտ և խորթ այն ամենը, ինչ որ հակառակ էր այդ ժողովի քարոզած դավանությանը:
Կորյունը պատմում է, որ Ս. Սահակն Աստվածաշնչի խմբագրությունը ձեռնարկելուց առաջ հունարենից հայերեն էր թարգմանել «Զեկեղեցական գրոց գումարութիւնն», որ նշանակում է, անշո´ւշտ, մեր այժմյան Ժամագրքի, «Պատարագամատույց»-ի, թերևս «Մաշտոց»-ի ու հին «Տոնական»-ի հիմնական մասերը: Այսինքն այն ամենը, ինչ որ Ե դարում մեր եկեղեցու ամենօրյա և տոնական ժամերգության մեջ էր մտնում: Դրա վրա նա ավելացնում է շատ սուրբ հայրերի «զճշմարիտ զիմաստութիւնն»` կամենալով երևի Ս. Եփրեմի, Ոսկեբերանի, Ս. Բարսեղ Կեսարացու և այլ եկեղեցական հայրերի ճառերն ու հորդորները մատնանշել, որոնցից շատերն իրենց ոճով էլ իբրև Ե դարի թարգմանություն են նկատվում, և մի մասը մինչև այժմ մեր Եկեղեցու տոնական ընթերցվածների շարքում կարդացվում է: Ապա Ս. Սահակը աշակերտներով մեկտեղ թարգմանել է նույն հայրերի մի քանի մեկնաբանական գրվածքներ` իբրև մի տեսակ հավելված Սուրբ Գրքի թարգմանության, որի ընթերցվածների հետ զուգընթացաբար գուցե մի ժամանակ եկեղեցում կարդացվում էին այդ մեկնությունները: Այս գործերով մեծ հայրապետը հանդես է գալիս իբրև բուն պարագլուխն ու ղեկավարը թարգմանիչների այն մեծ դպրոցի, որ հիմքը դրեց մեր ազգային գրականության:
Կորյունի այն հիշատակությունը, թե Կ. Պոլիս գնացած աշակերտները վերադարձան նիկիական և եփեսոսական կանոններով, հավանաբար այն իմաստն ունի, որ սրանց միջոցով հայոց եկեղեցի մուտք գործեցին Նիկիո ժողովից մինչև Եփեսոսի ժողովն ընդհանուր եկեղեցու մեջ ընդունելություն գտած ինչպես դավանական, այնպես և կանոնական որոշումները: Բացի այդ մեզ հասել են Ս. Սահակի անունով 55 գլուխ կանոններ, որոնք որոշում են եկեղեցու զանազան պաշտոնյաների իրավասության սահմանները, նրանց հասանելիք տուրքերի տեսակն ու չափը: Այս ամենը որպես փաստ է ծառայում, թե ինչպես այս մեծ հայրապետի օրոք մեր եկեղեցու վարչական կազմակերպությունն էլ կարգ ու կանոնի տակ դրվեց, արտաքին ու ներքին հարաբերությունների համար հաստատուն կանոններ սահմանվեցին: Ս. Սահակի և Ս. Մաշտոցի մահից մի քանի տարի հետո արդեն նրանց աշակերտները հիմնվում էին նրանց հաստատած կանոնական դրության վրա` զանազան զեղծումներ վերացնելու համար, և նրանց այդ հեղինակությունը մնաց դարեր շարունակ:
Ս. Սահակի համար Զ դարի մի վստահելի հիշատակարան պատմում է, որ վերանորոգել և սրբատաշ քարերով Վաղարշապատում կառուցել է Ս. Կուսանաց վկայարաններն ու Կաթողիկե Մայր տաճարը, այլև ուրիշ շատ տեղերում նորոգություններ է արել և եկեղեցիներ կառուցել:
Նրա երկարամյա հայրապետությունը մեր ազգային եկեղեցական պատմության ամենափառավոր շրջանն է, մեր հոգևոր վերածնության դարագլուխը և իր անզուգական զուգակցի` Ս. Մաշտոցի հետ, հիրավի, մեր ազգի 2-րդ լուսավորիչները և առաջին մեծ վարդապետները եղան: Ս. Սահակն իր արգասավոր կյանքը կնքեց 438թ. (պետք է լինի 439թ. (ծնթ. խմբ.)) Բարավանդ գավառի Բլրոցաց գյուղում: Կորյունի հիշելով` նա վախճանվել է նույն օրը, որ օրը ծնվել է` Նավասարդ ամսի վերջին (մոտավորապես սեպտեմբերի 10)` առավոտյան: Նրանով դադարեց ժառանգական հայրապետությունը Ս. Գրիգոր Լուսավորչի մեծագույն տոհմի մեջ, որովհետև նա արու զավակ չուներ, այլ մի դուստր միայն, որ և ամուսնացած էր Համազասպ Մամիկոնյան իշխանի և սպարապետի հետ: Այդ օրհնյալ ամուսնությունից առաջացան Մեծն Վարդանն և իր քաջարի եղբայրները` Ս. Հմայակը և Համազասպը: Եվ Վարդանի կին Դուստրին էր վիճակված մեծ հայրապետի երկրավոր նշխարներն ամփոփելու պարտքը, որ նա Երեմիա անունով և այլ պաշտոնեաների հետ Տարոն տարավ և Աշտիշատի սեփական կալվածքում, Ս. Գրիգոր Լուսավորչի կողմից կառուցված Ս. Հովհաննես Մկրտիչ վկայարանի մոտ, հանդիսավոր հողարկավորությամբ թաղեց: Իսկ նրա շիրիմի վրա, քիչ ժամանակ անց, վայելուչ տաճար շինվեց, որ վանական համալիրի մի մաս դարձավ:
Այդ վանքը միջին դարերում արդեն կործանվել էր, բայց Ս. Սահակի գերեզմանը մնում էր մի փոքրիկ կառույցով ծածկված: Այդ կառույցը վերագրվում էր վերջին շրջաններին և ուխտագնացության կենտրոն էր մինչև 1915թ: Ս. Սահակը, որպես թարգմանիչ Ս. Մեսրոպի հետ հիշատակվելուց բացի, ունի նաև մասնավոր մի տոն՝ եկեղեցու երախտաշատ հայրապետ լինելու իր հանգամանքով: Այդ տոնը կատարվում է Մեծ Բարեկենդանին նախորդող կիրակիին նախորդող շաբաթ օրը:
Այսպիսով, 428թ. վերացավ Արշակունյաց ազգի թագավորությունը, իսկ հայրապետի վախճանով վերացավ Լուսավորչի տոհմի քահանայությունը։


 
Օգտված  Գրականություն

1. Գրիգոր Ծայրագույն Վարդապետ Մագսուտեան - Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի և հայ ժողովրդի լուսավորության հետ կապված տոներ (Սուրբ Վարդան Մատենաշար Նյու Յորք 2003թ.)
2. Կարապետ Ծայրագույն Վարդապետ Տեր-Մկրտչյան – Հայոց Եկեղեցու Պատմություն (Սուրբ Էջմիածին 2011թ.)

 

Բոլոր դաշտերը պարտադիր են։


Ձեր հարցն ուղարկված է

Շնորհակալություն


Ուղարկման ընթացքում խնդիր է առաջացել։

Խնդրում ենք փորձել նորից։