Երևանի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ Մայր եկեղեցի

quick menu home contact us
ՕՐԱՑՈւՅՑ

Տոներ

ՆՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ


Ինտելեկտուլ Խաղեր Դպրոցներում


Խաղեր և Խաչբառեր


Գյուտ Նշխարաց Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի


ԳԼԵՄ Մանկական Երգչախումբ


Էջմիածին

 

Սուրբ Էջմիածնի Մայր Տաճարն աշխարհասփյուռ հայ ժողովրդի հոգևոր կենտրոնն է, Սրբություն Սրբոցը: Բացառիկ է նրա առաքելությունը հայ ժողովրդի ազգային-հոգևոր ու մշակութային կյանքում: Ոչ մի այլ ազգային գանձ այնքան մեծ դեր ու նշանակություն չի ունեցել ու չունի, ինչ Սուրբ Էջմիածինը: 

Երկար դարերի ընթացքում Սուրբ Էջմիածնի Մայր Տաճարը ենթարկվել է այն բոլոր փորձություններին, ինչ որ իր հարազատ ժողովուրդը: Դիտե'ք նրա պատերը, որ, ասես, կրում են հայ ժողովրդի պատմության կնճիռներն ու նրա հարատևման կնիքը: 

Սուրբ Էջմիածին. կա՞ արդյոք մի հայ, որ լսած չլինի այս սրբանվեր ու աստվածահունչ անունը: Այն հայ ժողովրդի սիրտն ու հոգին է, նրա գոյության զարկերակը: Միշտ խոսվել է Էջմիածնի մասին, ու դեռ անվերջ էլ կխոսվի:

Բնական է, որ, տարածված լինելով դեռևս առաջին դարերից, քրիստոնեությունը Հայաստանում պիտի ունենար իր պաշտամունքային վայրերն ու կենտրոնները: Այսպես, Ագաթանգեղոսը հայտնում է, որ Ս. Գրիգոր Լուսավորիչը  Կեսարիայում եպիսկոպոսական ձեռնադրություն ստանալուց հետո, Հայաստանի մայրաքաղաք Վաղարշապատ տանող  ճանապարհից մեծ շեղում կատարելով գնում է Աշտիշատ («Ագաթանգեղայ  պատմութիւն հայոց», Թիֆլիս, 1909, էջ 421), որտեղ և կատարվում է նրա գահակալության արարողությունը: Սա մեկնաբանվում է միմիայն նրանով, որ Աշտիշատում արդեն իսկ գոյություն ուներ մի հին եպիսկոպոսական Աթոռ (Եզնիկ  ծ. վարդապետ Պետրոսյան, Հայ  Եկեղեցու պատմություն, Էջմիածին, 1995, էջ 29): Սա նաև կապված է ազգային այն ավանդության հետ, համաձայն որի Ս. Թադեոս առաքյալն Արտազ գավառի Մակու քաղաքի մոտակայքում կառուցում է մի վանք, որը հենց նրա անունով էլ կոչվում է` Ս. Թադեի Աթոռ (Հարությունյան Վ., Հայ ճարտարապետության պատմություն, Երևան, 1992, էջ 413): Նույն ավանդության համաձայն` հենց այդ վանքում էլ, եկեղեցու տակ, ամփոփված է առաքյալի աճյունը (Մաղաքիա արք. Օրմանյան,  Ազգապատում, հ. Ա, Էջմիածին, 2001, էջ 15): 

Մովսես Կաղանկատվացու վկայությամբ` «եկեղեցիների կառուցման սկիզբը եղավ Աղվանքի մայրաքաղաք Պարտավից ոչ հեռու գտնվող Գիս բնակավայրից»,  Ս. Թադեոսի աշակերտների կողմից` Եղիշայի ձեռամբ (Մովսես Կաղանկատվացի, Պատմութիւն Աղվանից աշխարհի, թարգմանությունը, առաջաբանը և ծանոթագրությունները` Վարագ Առաքելյանի, Երևան, 1969, էջ 7):

Եվ ուրեմն, դատելով պատմական հաղորդումներից, նախքան քրիստոնեության` Հայաստանում պաշտոնական կրոն դառնալը, քրիստոնյա հայերն արդեն իսկ 2-3 հարյուրամյակ առաջ ունեցել են ավանդությամբ սրբագործված պաշտամունքային վայրեր: Հակառակ դեպքում պատմիչները դարեր անց այդքան հարուստ տեղեկություններ չէին փոխանցի առաջին դարերի քարոզիչների եկեղեցաշեն գործունեության մասին:

Բերենք մի քանի օրինակներ ևս. Ստեփանոս Օրբելյանի վկայությամբ, Ս. Բարդուղիմեոս առաքյալը Սյունիքի Գողթն գավառում կառուցում է «Տյառնընդառաջ» անունով եկեղեցի (Ստեփանոս Օրբելյան, Սյունիքի պատմություն, Երևան, 1956, էջ 77): Մեկ այլ եկեղեցի էլ կառուցվում է Արցախում` Ս. Թադեոս առաքյալի աշակերտների կողմից` Դադիի հիշատակին, ում անունով էլ վանքն առ այսօր կոչվում է Դադիվանք (Միխայիլ Ասորի, Ժամանակագրութիւն, Երուսաղեմ, Հավելված, 1871, էջ 33):

Չնայած վերոհիշյալ վկայությունների առկայությանը, մինչև Դ դարի սկիզբը քրիստոնեությունը Հայաստանում հալածված կրոն էր և խոսք անգամ չէր կարող լինել ճարտարապետական հստակ կառուցվածք ունեցող պաշտամունքային շենքեր ստեղծելու մասին: Առաքյալների ու հանուն քրիստոնեական հավատի նահատակվածների շիրիմների վրա կառուցված շինությունները վկայարաններ ու մատուռներ էին, որոնք պաշտամունքի վայրեր և ուխտատեղիներ էին քրիստոնյաների համար (Մանուչարյան Ա. Ա., Քննություն Հայաստանի IV-XI դդ. շինարարական վկայագրերի, Երևան, 1977, էջ 14, Թորամանյան Թ., Նյութեր  Հայկական ճարտարապետության պատմության, հ. Ա, Երևան, 1942, էջ 209): Ուրեմն, մինչ Հայաստանում քրիստոնեության պետական կրոն հռչակվելը, այնպիսի եկեղեցիներ, ինչպիսիք կառուցվեցին Դ դարից սկսած, փաստորեն, գոյություն չունեին: Այս իմաստով չափազանց մեծ և կարևոր նշանակություն ունի Հայաստանում կառուցված առաջին քրիստոնեական տաճարը` Ս.  Էջմիածինը:

Ագաթանգեղոսը պատմում է, որ Ս. Գրիգոր Լուսավորիչը Կեսարիայում եպիսկոպոսական ձեռնադրություն ստանալուց հետո, վերադառնալով Հայաստան` ձեռնամուխ է լինում Հայաստանի տարբեր շրջաններում քրիստոնեական պաշտամունքային շինություններ կառուցելուն. «Սոյնպես և ի տեղիս մեհենացն զոր կործանեաց յառաջագոյն, … յամենայն տեղիս, յաշխարհս և ի գաւառս առ հասարակ, սոյն օրինակ գործեաց և բազմացոյց զեկեղեցիս»: Նշանակում է, որ Ս. Գրիգոր Լուսավորիչը ոչ միայն հիմքից սկսած նոր պաշտամունքային կառույցներ է ստեղծել, այլև որոշ եկեղեցիներ կառուցել է մեհյանների շինությունների հիմքի վրա, իսկ որոշ դեպքերում էլ` ձևափոխել ու վերածել քրիստոնեական տաճարների:

Ստեփանոս Օրբելյանը պատմում է, որ Սյունյանց իշխանը «բագինների տեղերն էլ հատկացրեց եկեղեցիների ու աղոթատների շինության համար (Ստեփանոս Օրբելյան, Սյունիքի պատմություն, էջ 75):

Մայր Տաճարի շուրջ ձևավորված ժողովրդական ավանդությունը Միածնի Իջման սուրբ վայրը կապում է Նոյ նահապետի ժամանակների հետ, ով, այդ նույն ավանդության համաձայն, Արարատ լեռան գագաթից իջնելուց հետո, իր զոհասեղանը կանգնեցնում է հենց Մայր Տաճարի տեղում, և այդուհետ վայրը դառնում է սրբազան մի տեղ: Ասվածին իբրև լրացում կարող է լինել 1950-ական թվականների Մայր Տաճարի վերանորոգության ու պեղումների ընթացքում Ավագ խորանի տակից հայտնաբերված հղկված որձաքարից պատրաստված հուշակոթողը, որը պատկանում է Ն. Ք. Ը դարի ուրարտական ժամանակաշրջանին, ինչպես նաև նույն տեղից հանված հեթանոսական ժամանակներին վերագրվող կարասի մեջ առնված թոնրաձև «կրակարան» կոչվածը` ակը դեպի արևմուտք (Նկ. 13, Հասրաթյան Մ., Էջմիածնի Մայր Տաճար, «Քրիստոնյա Հայաստան» հանրագիտարան, Երևան, 2002, էջ 367):

 

Նկ. 13

Այսքանով հանդերձ, կոնկրետ Մայր Տաճարի պարագային, պատմիչները հստակ որևէ հաղորդում չեն փոխանցում քրիստոնեական առաջին տաճարի տեղում նախապես մեհյան լինելու մասին: Այս է Միածնի էջքի պատմությունը, որի ճիշտ կետը տաճարի մեջտեղի իջման խորանն է և որի համար ասվում է, թե սկզբում լոկ բոլորակ մի քար կար եկեղեցու մեջտեղում, իսկ 17-րդ դարի վերջերին խորան շինվեց դրա վրա։

Լուսավորչի տեսիլքը կոչվում է Էջմիածին, որովհետև տեսավ, թե Քրիստոսը` Հոր Միածինը, իջավ երկնքից։ Այն կոչվում է նաև Շողակաթ, որովհետև տեսավ, թե ինչպես Լուսո շող կաթեց երկնքից։ Լուսավորչի անձը, ազգային ավանդությունը, Էջմիածնի տաճարը և Էջմիածնի աթոռը, որ հիմքն ու մայրն է բոլոր հայ եկեղեցիների և Հայաստանյայց ուղղափառ եկեղեցու անկյունաքարը, գլխավոր երաշխիքներն են, որ երկնային մի տեսիլք առաջնորդեց մեր Լուսավորչին։ 

Ագաթանգեղոսի աշխատության մեջ նկարագրված է, որ Ս. Գրիգորը տեսնում է « …ի մէջ քաղաքիս, մօտ յապարանսն արքունի, խարսխաձև ճախարակաձև խարիսխ ոսկի, մեծութեամբ իբրև զմեծ մի բլուր, և ի վերայ նորա սիւն մի հրեղէն բարձր մինչև յոյժ, և ի վերայ նորա թակաղաղ մի ամպեայ, և խաչն լուսոյ ի վերայ նորա» («Ագաթանգեղայ պատմութիւն», էջ 384-385): Ապա տեսնում է «այլ խարիսխս երիս. մի` ի տեղւոջն, ուր վկայեաց սուրբն Գայիանէ երկուք ընկերօքն. և մի` ի տեղւոջն, ուր վկայեաց սուրբն Հռիփսիմէ երեսուն և երկու ընկերօքն, և մի` ի տեղւոջ հնձանին: Եւ այն խարիսխք` կարմիրք էին ի գոյն արեան, և սիւնք ամպեղէնք, և խոյակք հրեղէնք. և ի վերայ սեանցն երից խաչք լուսեղէնք ըստ նմանութեան տեառնանման խաչին. և այս սեանց խաչքն հաւասարք էին այնր լուսեղէն սեանն թակաղաղի, զի նա բարձր էր քան զնոսա: Եւ ի չորեցունց սեանցն ի վերայ խաչիցն կամարք զարմանատեսք ի միմեանս կապեցան. և ի վերայ այնորիկ տեսի գմբեթաձև խորանարդ ամպեղէն շինուած աստուածակերտ զարմանալի…                         

Եւ ի կատար շինուածոյն տեսանէի աթոռ զարմանալի աստուածակերտ սքանչելի հրեղէն, և զխաչն տերունական ի վերայ նորա. զորով փայլեալ լոյսն համատարած` խառնեցաւ ընդ ճառագայթս խաչին, և մածեալ ի նոյն միացաւ. և սիւն գործեաց լոյսն շողացեալ, որ ծագեաց ի մէջ ներքին սեանցն խարսխեաց» («Ագաթանգեղայ պատմութիւն»,  էջ 384-385):   

Տեսիլքի այս հատվածի մեջ նկարագրված առաջին կառույցը Մայր Տաճարն է. «…Արքունի պալատի վրա երևում է մեծ և բարձր բլրի մեծութեամբ ճախարակի ձևով ոսկեայ խարիսխ, սորա վերայ էլ մի հրեղէն սիւն և սեան վերայ ամպեղէն գմբէթ, որոյ վերայ փայլում էր լուսաճաճանչ խաչը» («Նկարագրութիւն Սուրբ Էջմիածի Մայր Տաճարի», էջ 4):     

Ուրեմն, ինչպես երևում է, խոսքն այստեղ ճարտարապետական կառույցի մասին է, որը տեսնում է Ս. Գրիգոր Լուսավորիչը, քանի որ տեղեկություններ են տրվում ճարտարապետական տարրերի մասին: Ի մի բերելով դրանք, իհարկե նաև հաշվի առնելով  պատմական, մշակութային ու ավանդական համատեքստը` ստանում ենք Մայր Տաճարի վաղագույն տեսքը կամ գոնե պատկերացում ստանում դրա մասին: Թեև տարակուսանքի տեղիք է տալիս Ագաթանգեղոսի հետևյալ տեղեկությունը. «… Եւ զնկատեալ տեղին տանն Աստուծոյ շինեաց, զցուցեալն նմա ի տեսլանն, զհառաջագոյն զդրոշմեալն իւր, և կանգնեաց անդ եկեղեցին Քրիստոսի»: Արդյոք այս հաղորդման մեջ խոսքը վերաբերում է տեղին, թե՞ կառույցի ձևին. թերևս երկուսին էլ (Հասրաթյան Մ., Էջմիածնի Մայր Տաճարի ճարտարապետությունը Ղազար Փարպեցու օրոք, ՊԲՀ, Բ, Երևան, 2003, էջ 267)` դատելով այս հատվածի աշխարհաբար թարգմանությունից. «… Նշանակված տեղում եկեղեցի շինեց` տեսիլքի մեջ իրեն ցույց տրվածը…» (Ագաթանգեղոս, Հայոց պատմություն, աշխարհաբար թարգմանությունը և ծանոթագրությունները Արամ Տեր-Ղևոնդյանի, Երևան, 1983,  էջ 468): Սակայն, որ տեսիլքում միայն Տաճարի տեղի հրահանգը չի եղել, այլ նաև կերպ ու ձևի, բացահայտ երևում է Ագաթանգեղոսի «Հայոց պատմության» վրացերեն խմբագրության մեջ: Այստեղ կարդում ենք. «Մինչ այն փոքր սյուները, որոնք հենված էին նույնքան խարիսխների վրա, եկեղեցիների կերպն են պատկերում …» (Մուրադյան Պ. Մ., Ագաթանգեղոսի հին վրացերեն խմբագրությունները, Երևան, 1982, էջ 197-199): Մեկ այլ տեղում` Ս. Գրիգոր Լուսավորիչը  «… այսպես ծիրանագույն նկարագրեց շինության տեսքը …» (Նույն տեղում, էջ 201), կամ էլ` «… մինչ եկեղեցիներ ոչ թե ընդամենը երեքը շինեցին, այլ ուրիշ էլ, որ մեծությամբ հույժ գերազանցում է սրանց, որին միայն տեսնողն անգամ կաթողիկե անուն կտա» (Նույն տեղում, էջ 203):       

Տեսիլքի հետագա դրվագներում հրեշտակը Ս. Գրիգոր Լուսավորչին մեկնում է տեսիլքում հայտնված կառույցի յուրաքանչյուր մասի խորհուրդը. «Ոսկի խարիսխն` վէմն հաստատութեան անշարժութեան է. և սիւնն հրեղէն` կաթողիկէ եկեղեցի է, որ ժողովէ զամենայն ժողովուրդս ի մի միաբանութիւն հաւատոց ի ներքոյ թևոց իւրոց: Եւ թակաղաղն ամպեայ` որ ընդունելոց է զարդարսն, յորժամ թռիցեն ի տեառնագալստեանն ընդ առաջ նմա վերանալ, իսկ խաչն լուսաւոր ի նմա` է ինքն մեծ քահանայապետութիւնն ի մէջ ժողովրդոցն, օրինակ Քրիստոսի պատկերին մարմնացելոյ քահանայապետութեանն օծութեան Աստուածորդւոյն» («Ագաթանգեղայ  պատմութիւն»,  էջ 387): Ինչպես տեսնում ենք, տեսիլքում ոչ միայն տրվում է տաճարի նկարագրությունը, այլև նրա խորհրդական մեկնությունը:

Թեև սրբազան ավանդությունը տաճարի տեսքի նախնական ձև է համարում տեսիլքում նկարագրված շինություններից առաջինի պատկերը, սակայն Մայր Տաճարի գմբեթավոր հանգամանքն արտահայտիչ կերպով երևում է (սրբուհիների նահատակության վայրում կառուցվող) չորս շինությունների նկարագրության վերջին հանգրվանում. «Եւ ի չորեցունց սեանցն ի վերայ խաչիցն կամարք զարմանատեսք ի միմեանս կապեցան. և ի վերայ այնորիկ տեսի գմբեթաձև խորանարդ ամպեղէն շինուած աստուածակերտ զարմանալի: Եւ ի ներքոյ խորանին ի վերայ կամարացն տեսի զսուրբ զվկայսս զայսոսիկ զերեսուն և զեօթն, իբրև ի լուսաւոր կերպարանս սպիտակութեան հանդերձանօք, զոր ոչ բաւեմ պատմել» («Ագաթանգեղայ  պատմութիւն»,  էջ 384):

Աստվածային հայտնությամբ ավանդված եկեղեցու գմբեթավոր տիպը դառնում է հայ հոգևոր մշակույթի անկողոպտելի մենաշնորհը և մեծ ու խորհրդանշական ներդրումը քրիստոնեական մշակույթի մեջ ընդհանրապես: Արդ, հայն է առաջինը ստեղծում կենտրոնակազմ գմբեթածածկ շենքը, որը հետագա դարերում նախօրինակ է հանդիսանում ողջ քրիստոնյա աշխարհի պաշտամունքային շինությունների գմբեթավոր տիպաբանության համար (Զարյան Ա., Հայ ճարտարապետության տարածումը և Լեոնարդո դա Վինչիի հայկական վարկածը, Երևան, 1994,էջ 6):

Թերևս հայ ճարտարապետության ամենամեծ նվաճումը համարվի այն փաստը, որ  Սուրբ Էջմիածնի Մայր Տաճարն առաջին գմբեթավոր եկեղեցին է ողջ քրիստոնյա աշխարհում (Հասրաթյան Մ., Էջմիածնի Մայր Տաճարի ճարտարապետությունը Ղազար Փարպեցու օրոք, էջ 267): Քանի որ առաջին քրիստոնեական տաճարն ու Հայոց եկեղեցիների Մայրը գմբեթավոր տիպի կառուցվեց, ուրեմն, ըստ ամենայնի, այս հանգամանքը նպաստեց, որ կառուցվածքային այս տեսակը հետագայում դառնա հայկական (և ոչ միայն) եկեղեցիների հորինվածքի հիմնական ձևը, իհարկե` աստիճանաբար ավելի զարգանալով թե΄ տեսակային և թե΄ ճարտարապետա - գեղարվեստական առումներով:

Տեսիլքն իր ճարտարապետական տարրերով հանդերձ դառնում է չափանիշ Մայր Տաճարի նորոգության գործը հանձն առած կաթողիկոսների ու իշխանների համար: Միայն այն ավանդությունը, համաձայն որի Մայր Տաճարն  անխախտ պահպանել է «իր իսկական հիմքերը, իսկական դրությունը» («Նկարագրութիւն Սուրբ Էջմիածնի Մայր Տաճարի», 16 էջ), արդեն իսկ վկայում է նրա նկատմամբ եղած սերունդների պատկառանքի ու հարգանքի մասին:

Ինչ վերաբերում է Տեսիլքի մեջ նկարագրված կառույցին, ապա Ագաթանգեղոսի աշխատության ուսումնասիրությամբ զբաղվող գիտության երկու կարևոր ճյուղերի (պատմաբանասիրություն, ճարտարապետություն) մեջ էլ ընդգծվում է այն կարծիքը, թե Տեսիլքում նկարագրվածը ճարտարապետական կառույց է (Հ. Բարսեղ Վ. Սարդիկյան, Ագաթանգեղոս և իւր բազմադարեան գաղտնիքն, Վենետիկ, 1890, էջ 98: Թորամանյան, Նյութեր..., հ. Բ, Երևան, 1948, էջ 45):

Եթե Ագաթանգեղոսը կամ նրա անունով մեզ հասած աշխատության հեղինակն ապրելիս լիներ Դ կամ Ե դարում, միևնույն է, չէր կարող իր տեսած Մայր Տաճարից զատ մեկ այլ շինություն նկարագրել: Սակայն Մայր Տաճարի սկզբնական կամ նախնական և կամ, ինչպես գիտության մեջ է ընդունված ասել` Լուսավորչաշեն տաճարի կերպի շուրջ գոյություն ունեցող սրբազան ավանդությունն իր դրոշմն է թողել նաև վաղմիջնադարյան այլ մատենագիրների աշխատություններում:

Ի տարբերություն հայկական այլ եկեղեցիների ու տաճարների, Մայր Տաճարի կառուցման սրբազան ավանդությունը ներշնչել է հայ մատենագիրներին ի փառս Մայր Տաճարի ստեղծելու տարբեր բազմապիսի մակդիրներ, որոնցով բնորոշել են երկնային միջամտությամբ տրված կառույցը: Դրանցից հիշատակության են արժանի հետևյալները. «Լուսակերտ», «Քրիստոսանկար», «Քրիստոսաբնակ», «Շողակաթ», «Լուսանկար», «Տեառնակառույց», «Հրեշտակաբնակ», «Երկնանման», «Արփիաշեն», «Քրիստոսակառ», «Յաստուածահարեալ, Յաստուածանկար և Երկնահանգէտ», «Աստուածայարկ», «Աստուածադիր»  և  այլն:

Ս.  Էջմիածնի  Մայր  Տաճար

 

Բոլոր դաշտերը պարտադիր են։


Ձեր հարցն ուղարկված է

Շնորհակալություն


Ուղարկման ընթացքում խնդիր է առաջացել։

Խնդրում ենք փորձել նորից։